In het voetspoor van Paulus

Vanmorgen ging de wekker al vroeg … de wake-up-call kwam al om half 7. We moesten namelijk om 8 uur met onze koffers bij de bus staan. Dat betekent dus: 26 koffers naar beneden, tussen de ontbijt-drukte door, terwijl de liften maximaal 5 personen van het postuur Joke kunnen vervoeren. Of anders gezegd: drie koffers en een slank persoon. Met twee liften is dat al een uitdaging, als ondertussen naast onze groep nog twee grote reisgroepen proberen de eetzaal te bereiken wordt dat echt een sport. Maar het is gelukt: iedereen heeft rustig kunnen ontbijten, én iedereen stond op tijd klaar voor de bus. Dat is écht een prestatie!
Vanuit Kavala / Neapolis zijn we naar Thessaloniki gerekend. De chauffeur rekende op gewone verkeersdrukte, dus 2 uur 45 minuten reistijd. Het bleek deze ronde echter heel erg mee te vallen, dus hadden we bijna een half uur voorsprong op schema toen we in Thessaloniki aankwamen. Daar hebben we de Hagios Demetrios bekeken. Een voor de Grieks Orthodoxe kerk afwijkende basiliek-bouw, op zeer oude fundamenten. Het huidige gebouw is, met dank aan verschillende aardbevingen, brand en andere calamiteiten een stuk jonger – maar niettemin prachtig. Sta je op het plein vóór de kerk, dan lijkt het een vrij moderne kerk, stap je binnen dan kom je in een heel mooie ruimte met mooie mozaïeken en fresco’s. We konden de crypte bekijken, waar zichtbaar is dat deze kerk feitelijk op het fundament van een Romeins badhuis is gebouwd. Wie wilde, kon ook de relieken van de heilige Demetrios [één van de belangrijkste heiligen in Griekenland] bezien, maar in verband met een groep van zo’n 50 priesters+aanhang die we al eerder als toerist bij Lydia en in Filippi waren tegengekomen, die daar óók allemaal even naar toe wilde, stond je daar wel in de file.
Na het bekijken van de kerk – waar gelukkig óók een goed toiletgebouw beschikbaar is 😊- hadden we een half uurtje over waarin ieder op eigen gelegenheid ergens een koffie kon scoren. Of even lopend sightseeing doen, of desgewenst sightseeing en koffie scoren combineren. Vervolgens zijn we naar de Rotunda gegaan.
Dit bijzondere gebouw herken je van buiten niet in eerste instantie als een kerk. Het is, zoals de naam al doet vermoeden, een rond gebouw, met muren die zo’n 6 meter dik zijn. De ruimte heeft een doorsnede van 24 meter. Er zijn vermoedens, dat dit bouwwerk ooit door/voor Galerius is gebouwd als graftombe, maar daar nooit voor is gebruikt. Al in een heel vroeg stadium is dit gebouw in gebruik genomen als kerk. De oudste mozaïeken terug te vinden in de abses [zijportaaltjes] tonen nog vooral vruchten en vogels. De ‘nieuwere’ mozaïeken die nog altijd eeuwen oud zijn, tonen onder andere engelen en heiligen. De mozaïeken zijn als gevolg van aardbevingen, waarvan de laatste zware aardbeving in 1987, zwaar beschadigd geraakt – een groot deel van de dakkoepel was ingestort. Met veel inzet en geduld is dit in de afgelopen decenia hersteld. Toen Joke en ik hier in 2014 waren, stonden de steigers nog in de Rotunda – nu konden we het gebouw echt bewonderen. Helaas mochten we hier niet zingen, terwijl de akoestiek wel heel goed is. Maar ja, op historische/opgravingssites is dit nu eenmaal niet toegestaan.
Na het bezoek aan de Rotunda zijn we naar de boog van Galerius gegaan. Een soort triomfboog, gemaakt na zijn overwinning in meerdere veldslagen op de Perzen [?]. Enkele foto’s genomen, en vervolgens met de bus naar het Aristoteles-plein gebracht, waarbij we ondertussen wat bezienswaardige plekken vanuit de bus konden bewonderen. Vanaf het Aristotelesplein hadden we weer zo’n 45  minuten vrije tijd, waarbij ieder zijns/haars weegs ging. Joke en ik hebben met enkele groepsgenoten een kijkje genomen bij de kerk van de heilige Maagd van Chalcedon. Daar bleken enkele papegaaitjes in de bomen te huizen, die schijnbaar dol zijn op de zaadbolletjes uit de rondom de kerk staande bomen. Ze laten zich rustig fotograferen [ die foto’s heeft Joke, daarom niet bij dit verslag]. Vervolgens nog even naar de markt gekuierd. Waar je zomaar vanuit de kleding en snuisterijenwinkeltjes tussen de vismarkt en de slagers belandt. Joke heeft haar vakgenoten nog even bewonderd, en geconstateerd dat er in de afgelopen 12 jaar toch iets meer aan hygiëne-aandacht is ontstaan in de vorm van koeling waar het vlees in ligt. Al wordt een deel van het vlees ook gewoon op straat op het hakblok verwerkt. Een enkele mede-reizigster werd de lucht van het verse vlees wat al te machtig, zij liep liever een straatje om toen we weer naar ons verzamelpunt terug liepen.

Daar werden we weer opgepikt door de bus, die ons met een route o.a. langs de beroemde Witte Toren en het standbeeld van Alexander de Grote, vervolgens parallel aan de oude stadsmuur omhoog over straatjes van het formaat Tsjerkepaed naar de bovenstad bracht. Dit deel van de stad, eens het oude fort en laatste toevluchtsoord, heeft nog altijd de meest zichtbare Ottomaanse invloed qua bouwstijl, o.a. zichtbaar in de bovenverdieping die als een soort ‘balkon’ uitsteekt buiten de onderverdieping. Deze wijk heeft rond 1923, toen er een soort ‘gedwongen uitwisseling’ heeft plaatsgevonden tussen christenen uit Turkijke richting Griekenland, en moslims uit Griekenland richting Turkije, ook heel veel ontheemden een nieuwe woonplek geboden. Veel woninkjes werden tegen de stadsmuur of zelfs in het oude fort gebouwd.
Vanaf de bovenstad heb je, bij het uitzichtspunt waar de oude stadsmuur eindigt in opnieuw een grote ronde toren van het zelfde type als de Witte Toren, een werkelijk prachtig uitzicht over de stad Thessaloniki.
Inmiddels was het half twee geweest, en dus in Griekse termen tijd voor een ‘vroege lunch’, in een restaurantje dat speciaal voor onze groep open was. We zaten op het overdekte panorama-terras, en hadden dus opnieuw prachtig uitzicht. De maaltijd bestond deze keer uit een heerlijke salade, en een lekkere wrap. Er was méér dan voldoende, en het algemene oordeel was: opnieuw érg lekker.
Terwijl we hier zaten, kwam een telefoontje binnen uit Nederland, waar we allemaal behoorlijk van zijn geschrokken. Heel onverwacht bleek de broer van één van de reisgenoten te zijn overleden. Dan voel je ineens met elkaar, hoe kwetsbaar het leven is…
Dan is het goed, om tijd te nemen voor elkaar, en daar is dan ook gewoon ruimte voor. Tegelijkertijd moet je ook praktisch gaan nadenken, en daar is gids Iris een grote steun in. De mogelijkheden van vervroegde thuisreis, en hoe we dat qua vervoer kunnen regelen, had zij al onderzocht vóór wij er om konden vragen… Zó goed, dat je dan als reisleiding ook op je gids kunt steunen!
Als gehele groep zijn we, in goed overleg met een ieder, vervolgens verder gegaan naar Vèria, het bijbelse Berea. De rit daarnaartoe is door menigéén gebruikt om éven een ‘knipperke’ te maken, zodat we uitgerust weer konden uitstappen bij het Paulusmonument. Daar lazen we hoe in deze stad, anders dan in Filippi en Thessalonici, waar Paulus vooral vijandigheid ontmoette – de Joden uit Berea de schriften erbij namen en zo tot de conclusie kwamen, dat Paulus verkondiging dat Jezus de Messias is, op de schrift steunde. Nadat ons op het hart is gedrukt dat we nóóit een verkondig(st)er op zijn of haar blauwe ogen moeten geloven, maar altijd in de Schrift moeten studeren om te toetsen of de verkondiging op goede grond berust, hebben we hier een groepsfoto genomen.
Vervolgens zijn we naar de oude Joodse wijk gegaan. De synagoge die daar staat, stamt uit halverwege de 19e eeuw, en is nog steeds in gebruik door de kleine Joodse gemeenschap van Vèria. We hebben even de tijd genomen om stil te staan bij de Joodse wortels van Jezus, en ook van Paulus, en hoe belangrijk het is om te begrijpen dat zij als Joden de Schrift lazen en uitlegden. Dat dit dus óók iets betekent voor hoe wíj de Schrift lezen en uitleggen. Bijvoorbeeld dat Paulus nóóit had kunnen denken, dat ooit zijn brieven net zo veel waarde zou worden toegeschreven als de boeken van Mozes. Voor Paulus’ eigen idee zal hij ‘gewoon’ gecorrespondeerd hebben. Voor óns maken zijn brieven deel uit van de Schrift. Het omgekeerde geldt dus ook: Paulus verkondigde dat Jezus de Messias was, op grond van wat wij nu het Oude Testament noemen. Wij kunnen dus ook nóóit zonder die teksten begrijpen, wat het betekent dat Jezus de Messias is.
Vanaf de Synagoge zijn we langs een prachtig paadje langs de rivier naar beneden gelopen tot aan het punt, waar de buschauffeur ons weer heeft opgepikt om ons naar het hotel te brengen. Bij aankomst leverde dat al verraste reacties op: het is een hotel met uitstraling, op een mooie plek gelegen.
De kamers zijn prettig en wat groter dan in Kavala, en de rustige ligging wordt ook gewaardeerd.
Iedereen kon vlot zijn/haar kamer betrekken, ook al was er nog iemand bij wie de kamersleutel in het slot afbrak. Gelukkig kon er een kamer omgeruild worden, en zo kwam een ieder te plak. Even opfrissen, voordat om 19.00 uur een zaaltje in de catacomben van het hotel beschikbaar was voor de avondsluiting. Daar lazen we, hoe Paulus uiteindelijk toch óók in Berea met tegenstand te maken kreeg, en daarom de wijk nam naar Athena. Met elkaar zongen we, en hebben we gebeden. We sloten af met een gezongen zegenbede, die Joke en ik al in ons hart meedragen sinds onze eerste Israëlreis.
Vervolgens was het tijd voor het diner, waar het het buffet van zeer goede kwaliteit bleek. Het is mooi om te zien hoe de groep in steeds wisselende samenstellingen aan de tafeltjes terecht komt, en er overal goede gesprekken ontstaan. Na het eten kon een ieder wel-voldaan de kamer opzoeken. Een aantal mensen heeft ook de bar van het hotel nog uitgeprobeerd, maar voor Joke en mij zit de dag er, na het uitwerken van dit verslag, wel op.
Morgen gaat de wekker om 7 uur, zodat wel om half 9 in de bus kunnen op weg naar de Meteora-kloosters. Wij wijken even af van Paulus’ route – waar hij over zee ging en dus vooral de havensteden aandeed en de bergen vermeed, trekken wij nu even de bergen in. Maar dáár leest u morgen meer over.

ds. Jacolien de Lange

dag 2, 14 april 2026

Vanmorgen ging bij bijna iedereen om 7.00 uur de telefoon op de kamer: wake-up call. Gelukkig had iedereen minstens één wekker daarnaast gezet, zodat iedereen tijdig in de eetzaal was om rustig te ontbijten. Na het ontbijt zijn we om 8.30 vertrokken met de bus, richting de doopplaats van Lydia.
We waren de tweede groep die aankwam op deze site, dus terwijl de Koreaanse groep aan de oever van de rivier een korte eucharistie-viering hield, konden wij de octogonale doopkapel bekijken. Het is een modern gebouw, naar vorm gebaseerd op de octogonale doopkapel die eens in Filippi heeft gestaan. De doopkapel van Lydia is van de tweede helft van de twintigste eeuw, maar is in 2011 nog volledig opnieuw opgeknapt. Het is een prachtige kapel, waar je je ogen uit kunt kijken. Je vindt er in het voorportaal een mozaïek met daarin de route van Paulus’ tweede zendingsreis. In de kapel zelf vindt je op een serie fresco’s de hele geschiedenis van deze zendingsreis, en in de binnenste ring boven de doopvont vind je verschillende dooptaferelen. In de koepel boven de grote marmeren doopvont vindt je een prachtige afbeelding van de doop van Christus.
Toen wij de kapel bezien hadden, konden we van plaats ruilen met de Koreaanse groep. Nu konden wij naar de oever van de rivier, naar alle waarschijnlijkheid de plek waar Lydia, de eerste dopelinge op Europese grond, is gedoopt. Opvallend detail: Lydia komt uit Thyatyra, is dus zelf uit Asia [ het huidige Turkije] afkomstig. Uit het gebied, waar de Geest niet toeliet, dat Paulus daar heen reisde.
We hebben deze geschiedenis met elkaar gelezen, en daarbij ook onze eigen doop opnieuw in gedachte gebracht. Wat is het kostbaar, gedoopt te mogen zijn!
Bij de uitgang van de doopplek kon een ieder nog even naar het toilet. En er was een winkeltje met allerlei snuisterijen…. En koffie. Tsja, en Nederlanders [ en Friezen] en koffie… daar moest natuurlijk wel even worden bijgetankt. Gelukkig heeft het programma ruimte genoeg om zo’n korte koffiestop in te lassen 😊
Vanaf de doopplaats van Lydia is het met de bus maar zo’n 5 minuutjes rijden naar de site, waar eens de grote stad Filippi heeft gestaan. De stad was in Paulus’ dagen een stad met Romeins bestuur & recht, een kolonie van Rome waar ook veel oud-militairen woonden. Juist dat maakt het zo frappant, dat Paulus en Silas hier op door een woedende volksmenigte voor de stadsbestuurders worden gesleept nadat Paulus een demon had uitgedreven bij een slavin – en dat de stadsbestuurders hen zonder vorm van proces stokslagen lieten toedienen, en hen in het gevang wierpen.
De opgraving heeft een mooi bewaard gebleven theater, waar onze Gids Iris ons een en ander heeft verteld over Filippi. Vervolgens zijn we naar de resten van Basilika A’ gelopen. Er is weinig meer van over, wel nog o.a. het trappetje van de preekstoel – waar ds. Jacolien het niet kon nalaten om de groep een stille zegen mee te geven. We hebben over de oude Via Ignatia gelopen, over het oude Forum gestruind, en de octogonale doopkapel gezien die de inspiratie heeft gevormd voor de kapel in Lydia. Naast de archeologische bezienswaardigheden hebben we ook genoten van de prachtig bloeiende klaprozen en andere bloeiende planten, het zicht op de besneeuwde berg in de verte, en gewoon het lekkere lenteweer. Het was nog wat bewolkt, al kwam in de loop van de ochtend de zon steeds meer te voorschijn. Sommige mensen waren al wat eerder klaar met de archeologie en bouwkunst dan anderen – die hebben een goed plekje gevonden om even iets te drinken op het terrasje.
Van Filippi zijn wij terug gereden naar Kavalla, waar we een ‘rondje van de zaak’ kregen bij het ziekenhuis. Gelukkig niet omdat we bij het ziekenhuis moesten zijn, maar omdat we vanaf een bushalte een prachtig uitzicht op de baai van Kavalla en het daartegenover gelegen eiland Thapos hadden. Een snelle foto-stop, en dan door naar de lunch.
De lunch was een bijzondere belevenis, in die zin dat de gerechten bestonden uit bijzondere combinaties: Falafel met quinoa, een croque madame [ soort tosti met ei] en salade, of een wafel met ceasar salad en gegrilde kip. De algehele conclusie was: aparte combinaties, maar wél lekker. Omdat alles vers gemaakt werd, was de maaltijd wel ietwat een estafette-beleving, maar iedereen is ruim verzadigd. Vervolgens even snel langs het hotel om wat truien & jassen in te leveren, vergeten spulletjes te pakken, of de korte broek aan te trekken, en daarna een stadswandeling in het oude deel van Kavalla. We zijn bij het Paulus-monument geweest, waar we uiteraard het bijbehorende bijbelgedeelte hebben gelezen. Vervolgens zijn we naar het aquaduct gelopen, en daarna zijn diegenen die nog energie genoeg hadden, door de oude straatjes omhoog gelopen naar het kasteel. Daar werd de toren beklommen – een kwestie van diep durven bukken en door een smal gangetje gaan. Maar het uitzicht over de baai en de Egeïsche zee maakte het de klim meer dan waard.
En ja, óók hier was een terrasje te vinden, waar koffie, fris en bier werd geschonken…
Ieder is op eigen gelegenheid en eigen tempo weer terug gegaan naar het hotel. Daar stonden we om 19.15 uur massaal voor de deur van de eetzaal – maar deze was nog op slot. De andere Nederlandse groep, die vandaag is gearriveerd, hadden ‘vroeg’ avondeten, en pas toen die de eerste ronde hadden opgeschept, werden ook wij binnen gelaten. Gelukkig was er méér dan voldoende, opnieuw een lekker buffet met Griekse gerechten. Nadat ieder zijn of haar buikje weer rond gegeten had, hebben we de avond afgesloten met een dagsluiting.
Gedachtig aan de slavin, die door Paulus van de boze geest was bevrijd, hebben we het lied ‘no longer slaves’ gezongen. Na een laatste stukje van de geschiedenis van Paulus is Filippi te hebben gelezen, hebben we nog lied 1005 gezongen. Na een afsluitend gebed is een ieder zijn of haar eigen weg gegaan. Sommigen naar de kamer om de koffers in te pakken en klaar te zetten voor morgen, anderen nog even iets te drinken. En een enkeling heeft nog een reisverslag geschreven… 😉
Morgen met de bus naar Thessaloniki, om de stad daar te bezien, en vervolgens door naar Vèria, of Berea zoals u het wellicht uit uw bijbel kent.
Kalí nìchta!

ds. Jacolien de Lange

dag 1, 13 april 2026

Sinds de voorbereidingsreis van 2025 is inmiddels ruim een jaar verstreken. In die tijd hebben Joke en ik een reisplan opgesteld, geprobeerd om mensen enthousiast te maken voor de reis, en zo een reisgroep bij elkaar gebracht.
Het afgelopen winterseizoen hebben we in Garyp maandelijks een fragment van steeds een andere brief van Paulus besproken in de Lytse Groepkes en in kerkdiensten.
En nu is het dan eindelijk zo ver…. We gaan op reis.
We gaan met een groep van 26 mensen, waarvan twee Sumarders, een Zeeuwse, een Wirdummer, Twee Nijegaasters die zich verbonden weten met de Pein, vier Peinders [ schrijf ik dat zo goed?] en verder allemaal Garipers. Een mooie gemixte groep dus,  waar de sfeer al op de twee voorbereidingsavonden ontspannen is geworden. Met elkaar zien we uit naar deze reis, die meer dan een touristische reis ook een geloofsreis is.
De afspraak is, dat we om 01.45 uur verzamelen, omdat de bus naar Schiphol om 02.00 uur vertrekt vanaf de Andreastsjerke. Joke en ik zijn de avond ervoor vroeg op bed gegaan, om ook tijdig weer wakker te zijn om iedereen bij de kerk op te vangen. Tenminste… dat was het plan. Totdat bleek dat Jacolien haar mobiel niet alleen op 13 april van provider veranderde, maar dat ze daar al vóór vertrek een probleem mee kreeg….. twintig verhitte minuten later was dat opgelost, en stonden we nog nét niet als laatste bij de kerk.
Kort daarna kwam de bus van Paulusma aanrijden, en konden we dus de koffers inladen en instappen. Het ‘koppen tellen’ kon beginnen…. En we kwamen er één tekort!
Wat bleek: bij één persoon was de aardlekschakelaar midden in de nacht er uit gesprongen – dus deed de wekker het niet. Hoe hij binnen 15 minuten uit bed is gestapt en bij de bus stond, is mij een raadsel… maar de bus kon keurig op tijd vertrekken.
Een vlotte rit in een zeer comfortabele bus van Paulusma, bracht ons netjes op tijd op Schiphol. Van de bus naar de vertrekhal lopend bleek, dat we nog even moeten wennen aan ‘groepstempo’, maar dat ging allengs beter. In de vertrekhal stond onze Zeeuwse reisgenote al te wachten, mét haar gitaarkoffer in de hand. Zo was de groep compleet.
We konden direct inchecken, vervolgens vlot door de security, en de gate opgezocht. Daar vlak bij was ook een koffiepunt, dat door een groot deel van de groep is bezocht in het uur dat we als wachttijd over hadden voor we konden boarden. De boarding verliep vlot, de vlucht vertrok op tijd en ondanks wat gehobbel van de turbulentie waren we keurig op tijd in Thessaloniki. Daar eerst een algemene toiletstop, en vervolgens de koffers van de band gehaald & de gitaar bij de ‘bijzondere bagage’. Toen naar de uitgang, waar onze gids Iris ons in de hal stond op te wachten.
De bus werd opgeroepen, en dus konden we in optocht naar de bushalte, inladen, en vertrek. Vanwege tweede Paasdag hier in Griekenland [ Orthodox Pasen valt dit jaar een week ná Pasen in de westerse kerken] super rustig op de weg en in de stad, dus hebben we alvast een kleine blik op Thessaloniki’s binnenstad kunnen werpen. Vervolgens via de vlakte van Macedonië richting  Kavala gereden. De natuur hier is prachtig groen, de bomen zijn al wat verder uitgelopen, veel planten staan al in bloei. Dat maakt de rit over de hobbelige snelweg, in de niet allermodernste bus, toch aangenaam. En eerlijk is eerlijk…. Menigeen zat ook wel een beetje te suffen, want we hadden er al een flinke dag op zitten. Bij de koffiestop, zo rond ’n uurtje of twee, bleek de koffie bij velen dan ook een nuttige opkikker, al was een enkeling meer aan wat heerlijk helder gerstenat toe…
In Kavala zijn we bij hotel Esperia gebracht, waar iedereen vlot een kamer kreeg. Na enkele snel opgeloste strubbelingen met sleutelkaarten die ook werken om de elektriciteit op de kamers beschikbaar te maken, kon een ieder zich opfrissen en – al naar gelang eigen behoefte – even een tukkie doen, wat kleine praktische boodschapjes halen, een wandeling langs de haven en door de stad maken, of gewoon een terrasje pakken. Sommigen hebben meerdere van bovenstaande activiteiten gecombineerd.
De afspraak was: kwart over zeven in de eetzaal. En jawel, uitgerekend de herder en de herdershond, die eerder op de dag mensen dringend verzochten om op tijd te zijn & bij de groep te blijven, waren nu te laat omdat ze zaten te overleggen met de gids…
Maar niet getreurd, er kon nog snel een tafeltje worden aangeschoven, en zo kon een ieder bij het buffet halen wat hem/haar lekker toe scheen. Sommige dingen bleken in de praktijk iets minder te smaken dan verwacht, maar er was over het algemeen maar één oordeel mogelijk: Heel erg lekker, en een ruim buffet. Alleen werd er wat snel afgeruimd, vond een enkeling die nog wel een extra hapje fruit of chocoladetaart had willen hebben…
Vervolgens in de andere hoek van de eetzaal onze avondsluiting gehouden, om daarna met het overgrote deel van de groep nog even een gezellig ‘afzakkertje’ te halen bij de buurman van het hotel. Nu nog het verslag schrijven, en dan zo lekker naar bed… de dag is lang geweest, maar heel erg geslaagd. Een goed begin is het halve werk, zegt men… en dan is de eerste helft héél goed geweest!

ds. Jacolien de Lange